ANTONI  FERTNER
Właściwie  Antoni  Dezyderiusz  Fertner. Urodził  się  23  maja  1874 r  w  Częstochowie. Aktor,  mający na swym koncie  około  500  ról  teatralnych  i  filmowych.  Absolwent gimnazjum w Piotrkowie rozpoczął studia w warszawskiej Wyższej Szkole Handlowej Ludwika Kronenberga. Porzucił studia i rozpoczął naukę w Klasie Deklamacji i Dykcji przy Warszawskim Towarzystwie Muzycznym. Zadebiutował w Puławach. Po ukończeniu studiów (1895) występował w teatrzyku ogródkowym Wodewil, przeniósł się do Łodzi. W 1899 został zaangażowany przez legendarną gwiazdę wodewilu Adolfinę Zimajer na tournée po Rosji. Po powrocie do Warszawy, 1900 roku grał w Teatrze Ludowym, a w 1902 został należał do zespołu farsy i operetki Warszawskich Teatrów Rządowych. Grał w teatrze Nowości. Latem 1915 ewakuował się do Kijowa, występował w Teatrze Polskim. Od 1916 roku grywał w teatrach petersburskich, moskiewskich, większość czasu spędzając na grze w filmach. Po odzyskaniu niepodległości powrócił do Warszawy i grał w teatrach Letnim, Bagateli, Polskim i Małym. W roku 1923 został dyrektorem Teatru Letniego. Przez dwa sezony był tam, także reżyserem i aktorem. W 1925 zrzekł się stanowiska dyrektorskiego, pozostał w teatrze Letnim jako aktor. W sezonie 1926/27 wraz z Mieczysławą Ćwiklińską prowadzili przy Nowym Świecie Teatr Ćwiklińskiej i Fertnera (kierowany faktycznie przez Jerzego Boczkowskiego i Seweryna Majde). Po bankructwie teatru, grał w teatrze Letnim, Reducie. Od 1933 roku grywał w warszawskich teatrach. Jeździł z występami gościnnymi m.in.do Wilna, Grodna, Lwowa, Krakowa. Zagrał główną rolę w uważanym za pierwszy polski film fabularny i reżyserowanym przez siebie "Antoś po raz pierwszy w Warszawie",1908. Była to historia naiwnego prowincjusza, który po przyjeździe do wielkiego miasta łatwo daje się wykorzystać dwóm paniom z miejscowego półświatka. W tym filmie wykreował postać zabawnego fajtłapy Antosia, którą później wielokrotnie odgrywał w filmach polskich i rosyjskich. Jego karierę filmową można podzielić na dwa okresy. Pierwszy to okres występów w pierwszych filmach niemych w Polsce (1908-1914), w Rosji (1915-1917), gdzie zasłynął jak odtwórca roli Antosia. Drugi - to występy w filmach dźwiękowych w latach 1932-39. W 1911 roku razem w Julianem Krzewińskim i Wincentym Rapackim (synem) założyli spółkę filmową. Przez pewien czas był właścicielem kinoteatru Oaza. Prawdziwy rozkwit jego kariery filmowej nastąpił podczas I wojny światowej w Rosji. Został zaangażowany przez wytwórnię Aleksandra Chanżonkowa, z którą już wcześniej współpracował. W 1915 roku zagrał w kilkunastu filmach, często w roli Antosia (Antoszy). Przez kolejne dwa lata pracował dla wytwórni Edwarda Puchalskiego Lucyfer. Podpisał kontrakt na 12 komedyjek, powstało ich ponad 20, a w każdej z nich Fertner wcielał się w kochaną przez publiczność postać Antoszy m.in.- "Antosza w balecie", "Antosza łysieje", "Eliksir miłosny Antoszy", "Antosza-Sherlock Holmes", w Rosji zagrał w blisko czterdziestu filmach. Po powrocie do Polski nastąpiła kilkunastoletnia przerwa. W tym okresie Fertner zagrał małe rólki w trzech filmach: "Niewolnica miłości"(1923);"Rywale" (1925), "Romeo i Julcia" (1932). Na ekran powrócił w 1935 roku w roli gubernatora w filmie Michała Waszyńskiego "Antek policmajster". W kinie dzwiękowym zagrał w około 70- filmach - w kilku rocznie. Zmienił swój wizerunek artystyczny i rodzaj odgrywanych postaci. Stworzył typ eleganckiego, komicznego, impulsywnego, ale o złotym sercu starszego pana o pretensjonalnych manierach. Grywał baronów, wyższych urzędników, ziemian, lowelasów lub ojców dorastających córek. Rozdziałem przemilczanym we wszystkich biografiach Antoniego Fertnera jest jego działalność fonograficzna. Był jednym z pierwszych artystów, który na ziemiach polskich od początku XX wieku dokonywał nagrań polskiego słowa mówionego. Były to zabawne kuplety, monologi i scenki humorystyczne, jedne z pierwszych nagrań polskiego repertuaru rozrywkowego pod zaborami, miały duże znaczenie dla popularyzacji i krzewienia kultury polskiej. Najstarsze jego nagrania, jeszcze na fonograficznych wałkach Edisona, dla polskiej wytwórni Syrena-Record oraz dla koncernów zagranicznych: Pathe, Columbia, Zonophone, Odeon, Beka, Gramophone-Concert-Record, Kalliope, Favorite-Record pochodzą z pierwszych lat XX wieku. Płyty z jego nagraniami wydawane były na terenie Imperium Rosyjskiego, w Niemczech i w USA, kilku nagrań dokonał w Paryżu. W wielu nagraniach towarzyszyli mu artyści: Adolfina Zimajer, Wincenty Rapacki, Julian Krzewiński, liczne scenki uwiecznił z żoną, Heleną Pawłowską. W 1909 roku nagrał dwa dialogi okolicznościowe z okazji otwarcia w Częstochowie Wystawy Przemysłu i Rolnictwa. Wystawa była wielkim wydarzeniem, także politycznym, o europejskim zasięgu: demonstrowała potęgę i osiągnięcia polskiego przemysłu, liczne imprezy towarzyszące promowały kulturę polską. Dialogi nagrane z okazji tego wydarzenia przez Antoniego Fertnera i Helenę Pawłowską dla pierwszej rdzennie polskiej wytwórni płytowej, miały duże znaczenie w dziedzinie popularyzacji polskości w Europie. Po I wojnie światowej nagrań dokonywał  już sporadycznie. Uczestniczył  w kilku sesjach nagraniowych dla Syreny-Record i Odeonu. Towarzyszyli mu najwięksi ówcześni komicy: Stefania Betcherowa, Wincenty Rapacki, Czesław Skonieczny, Tymoteusz Ortym i Helena Pawłowska. Ostatnie nagrania płytowe pochodzą z 1934 roku. Na  scenie  występował  od  1895 r  w  teatrach objazdowych; Teatrze Ludowym  w  Warszawie; Teatrze  Farsy  i  Operetki; Teatrze Rozmaitości. Niski, okrągły, o twarzy dziecka z przyczepionym szerokim uśmiechem, zdawał się być uosobieniem pogody, dobroduszności i zadowolenia ze świata. Pod tą przyjazną maską skrywał właściwą naturę tworzonych przez siebie postaci: ludzi chytrych, przebiegłych, umiejących sobie radzić w każdej życiowej sytuacji. Leon Schiller mówił o nim "absolut humoru, demon komizmu, wszelki pedantyam rozbrajający". Fertnerowi przypisuje się  wymyślenie nazwy podwarszawskiej miejscowości letniskowej Radość.  Jego  specjalnością były  role  komediowe, zyskał sobie tytuł "najzabawniejszego i najbardziej eleganckiego staruszka polskiego ekranu". Był największym polskim aktorem farsowym, umiejącym podnieść ten gatunek teatralny do rzędu sztuki wysokiej. "Kto go nie widział w farsie - ten nie ma wyobrażenia, co to jest farsa" - pisał o jego aktorstwie Adam Grzymała-Siedlecki. Niezwykła precyzja i szybkość podawania dialogu, bezbłędne opanowanie korpulentnej sylwetki, wyrazista mimika - to wszystko sprawiło, że był ulubieńcem warszawskiej publiczności. Podczas  II  wojny  grał  i reżyserował  w  jawnych  teatrach  w Warszawie: Wesołym Ulu, Niebieskim Motylu i Wodewilu -  wbrew zakazowi  podziemnego ZASP-u. Po  upadku Powstania  Warszawskiego wyjechał  do  Skawiny,  następnie  do  Krakowa. Udział  w  jawnych  teatrach - czasu  wojny,  uniemożliwił  mu powrót  na sceny  stolicy -  od  1945 r grał   głównie w  Zespole  Objazdowym,  Kameralnym  i  Miejskich  Teatrach  Dramatycznych, do  1959 r  w  Teatrze im  Juliusza Słowackiego  i  Starym,  gdzie stworzył wybitne kreacje. Jeździł na nieliczne występy gościnne, m. in. do Poznania. Do   filmu  już  nie  powrócił, krótko związany był z łódzkim teatrem Gong, reżyserował w 1947 roku w teatrze lubelskim (między innymi farsę Fauchois "Ostrożnie! Świeżo malowane" - wielki kasowy przebój przedwojennych teatrów), od 1947 do końca kariery zawodowej występował w Krakowie: w Starym Teatrze i Teatrze im. Słowackiego. Jego najwybitniejsza rola z tego okresu to Argan w "Chorym z urojenia"-1947 w Teatrze im. Słowackiego. Ostatnia rolą w jego dorobku był Profesor Orliński w "Maturzystach" Zdzisława Skowrońskiego z 1955 roku. Pozostawił tom wspomnień -"Podróże komiczne", wydany w Krakowie - w 1960 roku. Fertner na wesoło: - Aktor,  był trzykrotnie żonaty - kiedy w wieku 70 lat został ojcem i z bukietem kwiatów przyszedł do szpitala - lekarze żartowali- : -Mistrzu, w pana wieku? - odpowiedział - No cóż kochani Solski mi pomógł...    A Ludwik Solski miał wówczas prawie 100 lat. Odznaczony  Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski,  Złotym Krzyżem Zasługi i   francuską Legią Honorową. Zmarł 16 kwietnia 1959 r w Krakowie, spoczywa na Cmentarzu Rakowickim. W 1987 r powstał o nim dokumentalny film - "Demon komizmu. Antoni Fertner"  w reżyserii  Tadeusza Pawłowicza i  Zbigniewa Wawra.